REKLAM ALANI
REKLAM ALANI
Haber Gezegeni

Yargıçlar kendilerine karşı nesnel kalabilirler mi?

Deniz Selçuk* Anne ve babası hukukçu bir ailenin çocuğuyum. Sırf ülkemizde değil, ailemizde de daima yargı erkinin yasama ve yürütme …

Yargıçlar kendilerine karşı nesnel kalabilirler mi?
REKLAM ALANI

Deniz Selçuk*

Anne ve babası hukukçu bir ailenin çocuğuyum.

Sırf ülkemizde değil, ailemizde de daima yargı erkinin yasama ve yürütme erklerinden nasıl bağımsız olacağı oldum mümkün tartışılır. Locke‘tan, Montesquieu‘den, Beccaria‘dan kelam edilir sık sık.

Adalet Bakanı ve müsteşarının HSK’da yer almaları da gündeme gelir. Lakin onların oylamaya katılmaları, bağımsızlığı örseleyen ağır bir yanlış olarak görülür.

Lakin anladığım kadarıyla bu ortamda bulunan tahliller, hiçbir vakit doyurucu olmamıştır.

Bunları elbette hiç yadırgamamışımdır.

Öte yandan hiç kuşkusuz siyasetçilerin her Allah’ın günü mahkemelerin önündeki davalarla ilgili yargılarda bulunmaları, hatta yol gösterici konuşmalar yapmaları ise, bütün hukukçuları olduğu üzere, onları da her vakit çok huzursuz etmiştir. Batı’nın hiper demokrasiye geçtiği bir çağda Batı’ya en yakın bir toplum olarak bu hususlarda gereken hassaslığın gösterilmemesi, dahası bu tipten teşebbüslere karşı çıkılmaması, duyarsız kalınması, uygar bir toplumda elbette beğenilen görülemez. Görülmemeli de.

Bizim ailede bu cinsten davranışlarla ilgili olarak sık sık anımsanan bir diğer olay daha vardır: 1950’li yılların halkınca çok sevilen ünlü İtalyan başbakanı De Gasperi‘nin bir Anayasa Mahkemesi (AYM) kararına uyulmayacağını söylemesi üzerine İtalyanlar, sokaklara dökülmüşler, genel grev üzerine Başbakan, AYM Lideri’nden özür dilemek zorunda kalmış.

Halbuki bu toplumsal şuur ve siyasetçilere yönelik ikaz, ülkemizde yaşanan onca yargıya yönelik tavırlar karşısında hiçbir vakit görülmemiştir.

Batı toplumu ile bizim toplumumuz ortasındaki bu başkalık, siyasetçiye vakit zaman yargıya yönelik ağır suçlamaların bile yapılmasına imkan sağlamaktadır.

Aşılması gereken çok düşündürücü bir başkalıktır, bu.

O kadar çok ile getirildi ki, şunları artık öğrenmiş olmamız gerekir: Demokratik bir toplumda mahkemeler, yargıçlar sırf yasamaya, yürütmeye karşı değil, birbirlerine, sokağa, kamuoyunu, basına karşı da bağımsızdırlar.

Beccaria, 257 yıl evvel yazdığı “Suçlar ve Cezalar Hakkında” isimli yapıtının 42’nci kısmında “(…) bir hükümdarın ulusuna ve kendisine vereceği en kıymetli armağan, aydın ve bilgili bir insanları kutsal maddelerin emanetçisi ve bekçisi yapmaktır” demiştir.

Demek bu kutsal emanetçiler, yargıçlardır.

Mecelle’nin ünlü 1792’nci hususu ise, bugüne kadar sanırım hiçbir maddede yer almamıştır: “Hâkim; hakîm, fehîm, müstakîm ve emîn, metîn, mekîn olmalıdır” (yargıç; bilge, anlayışlı, yanlışsız ve emniyetli, saygın, dirençli, ölçülü ve sakınımlı olmalıdır).

2000’li yıllarda benimsenen yargıçlarla ve savcılarla ilgili Bangalor ve Budapeşte etik prensipleri de elbette unutulamaz. Bunlar bütün dünyada yargıçların, savcıların, avukatların sık sık okuyup anımsamaları gereken unsurlardır.

Varsayalım ki, üstteki lisana getirilen bütün kurallar ve unsurlar gerçekleşmiş olsun.

Bilhassa yargıçların bağımsız ve yansız kalarak karar vermeleri için bunlar kâfi midir?

Elbette hayır.

İnsanların alınyazıları yargıçların vicdani kanılarına teslim edildiğine nazaran, yargıçların kendi inanç, niyet ve ideolojilerine karşı da bağımsız olmaları, karar verirken bunlardan sıyrılıp etkilenmemeleri, tek sözcükle “nesnel” olmaları da gereklidir.

Üstteki objektif boyutların yanı sıra yargıçların bağımsız ve yansız olmalarının vazgeçilemez öznel boyutu da budur.

İşte tam da bu noktada kıymetli bir sorun karşımıza çıkmaktadır. Zira bu dilek ve öznel boyut, insan şuurunun doğal yapısıyla ilgilidir. Hoş ve soylu bir dilektir de.

Pekala, bu yüzde yüz gerçekleşebilir mi?

Bu tasanın her toplumda ve hukuk tertibinde her vakit yaşandığı kanısındayım.

Yaşandığı içindir ki, Beccaria, tıpkı bir bakımı hocası Montesquieu üzere, yargıçlara maddeleri yorumlama yetkisini tanımamış, hatta yasaklamıştır.

Neden?

Zira yargıç da bir insandır. Yasa koyucunun yerine geçerek maddeleri yansız yorumlamaktan kaçınabilir. Bir diğer anlatımla onları her an kendi dünya görüşüne ve inancına nazaran yorumlayıp uygulayabilir.

Bu ise elbette çok tehlikelidir. Mecelle’nin üstte kelamı edilen unsuruna, yargıçlık etik prensiplerine de çok ters bir tavırdır.

Bundan öteki yargıç, yargı karar verirken maddeyi hakikat yorumlasa, üstte belirtilen nitelikleri taşısa bile, kendi inançlarından ve kanılarından sıyrılarak objektif kalabilir mi?

Kısaca bütün hukuk yapıtlarında lisana getirilen bu dilek, gerçekçi, gerçekleşebilir bir dilek midir?

Hiç sanmıyorum.

Evet, ben hukukçu değilim. Hukuk konusunda bilimsel saptamalarda bulunmam elbette yanlışsız değil.

Lakin bir ekonomist olarak şunları lisana getirmek durumundayım.

Yargılama erki, kuşkusuz değerli bir güçtür. Bu yüzden iktidarlar, her vakit bir kadro entrikalarla ya da siyasal baskılarla onu kontrol altına almayı her vakit istemişlerdir. Ekonomistlerin “yatırım iklimi” olarak tanımladığı ortamın oluşması için yargı erki bağımsız olmak zorundadır. Bu şartlar gerçekleştiği vakit ekonomik büyüme sürdürülebilir hale gelir. Bu yüzden gelişmiş toplumlarda yargı bağımsızlığının garantisi aslında halktır. Hakikaten üstte değinilen De Gasperi olayı da bunu doğrulamaktadır. Gelişmiş toplumlarda şahsen yargı, iktidara karşı kendi bağımsızlığını sağlayamazsa halk, kendi faydası için yargıya sahip çıkar. Zira demokratik ülkelerde halk yargı erkinin bağımsızlığına sahip çıkmazsa yatırım yapılamayacağının ve yoksullaşacağının şuurundadır.

Pekala, yargının üzerinde hiçbir siyasi baskının olmaması sahiden de yargıcın kendi iç dünyasında bağımsız olmasını sağlayabilir mi? Erkler ayrılığı prensibinin çıkış nedeni hiç kuşkusuz “insan şuurunun bölünemezliği gerçeği“nden dolayıdır. Zira yargıç, yeterli niyetli dahi olsa kararını verirken onun objektif (objektif) olamama riski her vakit vardır.

Bu nedenle kanımca günün birinde bu çeşitten kararları kozmik prensiplere nazaran programlanmış yapay bir zekânın verebileceği inancımdayım. Çünkü yargıç da bir insandır. İnsan olduğu için de sonuçta tam olarak objektif (objektif) karar veremeyeceği bilimsel biçimde deneylerle kanıtlanabilir. Bu, satranç oyuncularının çok âlâ bildikleri bir örnekle açıklanabilir. Bilindiği üzere satrançta bilgisayara verilen müddet uzatılırsa ya da daha süratli bilgisayar kullanılırsa, ki her ikisi de tıpkı kapıya çıkar, bilgisayar daha fazla hamleyi tahlil eder. Yeterli bir satranç programını her iki tarafın da en uygun atılımını oynaması için kurarsanız ortaya çok derin tahliller içeren partiler çıkar. Bunlar, taş fedasının olduğu kombinezonlar değil, daha çok strateji anlayışının hükümran olduğu pozisyonel oyunlardır. Bunu geçmişte ben de Fritz isimli programla yapmıştım. Ne var ki, birebir şeyi çok yeterli satranç oyuncuları dahi mutlaka becerememekte, yani kendi kendine oynayarak çok güzel partiler üretememektedirler.

Neden?

Zira insan şuuru bölünemez. Kişi hem beyazların hem de siyahların lehine oynarken eşit derinlikte tahlil yapamaz, yani âdil olamaz. Stefan Zweig‘ın sonradan sineması çevrilen Satranç Ustası isminde ünlü bir romanı var. Bir adam hapishanede iken vakit geçirmek için satranç tahtası üzerinde kendi kendine partiler üretmeye çalışıyor ve sonunda çıldırıyor. Bir kişi beyazlarla oynarken siyahların avantajını bilip sonra da siyahların atağını yaparken beyazların avantajlarını görmezden gelmeye çalışamaz, yani yansız olamaz. Oyuncu, beyazlar lehine daha düzgün düşünürse beyazlar kazanır, siyahlar lehine daha âlâ düşünürse siyahlar kazanır. Ancak hem beyazlar, hem de siyahlar lehine eşit derinlikte düşünerek adil davranırsa (ki bu asla insan beyni değil, bilgisayarın yapabileceği bir özelliktir) o vakit oyunu seyreden satranç severler kazanır. Zira seyirciler, hakikaten eşit seviyede iki oyuncunun kıran kırana çabasını izlediklerini hissetmektedirler. Bilgisayarda her iki tarafa verilen eşit süreyi uzattıkça ortaya çıkan oyunların niteliği kombinezonlu olmaktan giderek stratejik pozisyonlulara dönüşmektedir. Çünkü bilgisayar, beyazlar lehine bir kombinezon görürse tıpkı kombinezonu siyahlar lehine de gördüğü için siyahlar için de en yeterli savunma stratejisini hesaplamaktadır. Sözgelimi, bilgisayar 12 atak ötesini hesaplayabiliyorsa ve 13’üncü atakta bir taraf lehine bir üstünlük gerçekleşirse fakat o konuma 12 atılım kaldıktan sonra her iki taraf ismine tahlil yaparken bunu fark edebiliyor ve sonuçta bir taraf başkasından fakat kıl hissesi bir üstünlükle oyunu kazanabiliyor. Her iki tarafın da oyun gücü o kadar birbirine yakın üzere görünmektedir ki, kaybeden tarafın nerede kusur yaptığını bulmak bile çok zorlaşmaktadır. Halbuki o seviyedeki satranç oyuncuları birebir seviyede hayali partiler üretememektedir.

Özetle insan şuuru parçalanamaz ve yargıcın kendine karşı bağımsız ve yansız kalması insan tabiatına alışılmamıştır. Bu nedenle de dilek olmaktan öteye geçememektedir.

Hasebiyle hukuk, bu hususta diğer tahliller üretmelidir.

* Ekonomist

REKLAM ALANI
ZİYARETÇİ YORUMLARI

Henüz yorum yapılmamış. İlk yorumu aşağıdaki form aracılığıyla siz yapabilirsiniz.

BİR YORUM YAZ